افشره اصفهان در صنایع‌دستی ایران

به مناسبت روز جهانی صنایع‌دستی 13 برند ملهم از اصفهان را ببینید

«روز جهانی صنایع‌دستی» بهانه‌ای شد تا به دنبال ردپای اصفهان در صنایع‌دستی ایران بگردم. چرا؟ چون معتقدم هرکدام از ما، «افشره‌ای از اصفهان» را در وجودمان داریم که هرچقدر غنی‌تر باشد، ردپایش در آثار، کلام، منش و رفتارمان پررنگ‌تر و جذاب‌تر می‌شود. مهم نیست در این شهر به دنیا آمده یا حتی زندگی کرده باشیم؛ مهم این است که چه درک و تجاربی از این کالبد داریم و از انباشت این شنیده‌ها، ملاقات‌ها و مطالعات چه حاصل‌ شده است. مهم‌تر آن‌که، ما از این «منبع» چه برداشت‌هایی به فراخور حال و احوال و ایده‌هایمان داریم. در صفحه پیش رو، حاصل جست‌وجوی من و دوستانم در فضای وب را می‌بینید. برندهای مختلف صنایع‌دستی را بررسی کردیم تا ردپای اصفهان را بیابیم.

پنجشنبه ۲۰ خرداد ۱۴۰۰

 ردپاها را برایتان گلچین کردیم و بخشی از این گلچین را تقدیمتان می‌کنیم. «حس‌وحال اصفهان»، «ملهم از اصفهان»، «رنگ‌وبوی اصفهان» و... هزار توصیف دیگر هم می‌توانید بگذارید کنار این عبارات. صفحات اینستاگرام را زیرورو می‌کنم. بعضی از آثار لازم نیست عنوان داشته باشند. در نگاه اول، اصفهان در آن‌ها متجلی است! در خلق بعضی از آثار آن‌قدر ظریف از «افشره اصفهان» استفاده‌ شده است که فقط باید اصفهان را بشناسید تا ردپا را تشخیص دهید. آثاری هم دیدیم که برای خلقشان از هنرها و میراث فرهنگی اصفهان گرته‌برداری شده بود؛ اما به دلمان ننشستند؛ چون حس کردیم می‌بایست خلاقانه‌تر پی الهام از اصفهان می‌رفتند. به‌هرحال، برخی از آثار و برندهایی را که به نظرمان به‌خوبی می‌توانند از خجالت عنوان «شهر خلاق صنایع‌دستی و هنرهای مردمی» بربیایند، در این صفحه معرفی می‌کنیم و البته از همه شما خوانندگان صفحه میراث و گردشگری روزنامه اصفهان‌زیبا هم دعوت می‌کنیم اگر صنایع‌دستی و برندهایی را می‌شناسید که خلاقانه از فرهنگ، هنر  و صنایع‌دستی اصفهان الهام گرفته‌اند، به ما  اعلام کنید تا در همین صفحه معرفی‌شان کنیم.

 زابلیان؛ ماسک قلمکاری اصفهان


قلمکاری یکی از سهل و ممتنع‌ترین صنایع‌دستی اصفهان است. آن‌قدر همه‌جا هست که ممکن است مخاطبان خاص‌پسند قیدش را بزنند؛ اما آن‌قدر قابلیت و زیبایی دارد که اگر استادکارها بخواهند، می‌توانند خلاقانه‌ترین و مناسب قرن بیست‌ویکم‌ترین محصولات را به همین روش و با همین هنر خلق کنند. به عبارت روشن‌تر بگویم، خیلی از هنرهای اصفهان خاص یک طبقه اجتماعی هستند؛ مثلا همه نمی‌توانند فیروزه‌کوبی یا قلم‌زنی بخرند؛ اما قلمکاری از روی میز رستورانی بین‌راهی گرفته تا خانه متمول‌های بالاشهری، همه‌جا حضور دارد و خوشبختانه برندهایی هم آمده‌اند که طرح‌ها و سبک‌های خلاقانه‌شان در حوزه قلمکاری توجه مخاطبان مشکل‌پسندتر را هم جلب کرده است. یکی از برندهای باقدمت در حوزه قلمکاری اصفهان، «زابلیان» است که محصولات متنوعی دارد و در دوره کرونا هم با تولید ماسک‌های قلمکار ی توانست توجه‌ها را جلب کند. این برند در اینستاگرام هم صفحه‌ای (zabolianespadana@) دارد.

 راژانه؛ سوزن‌دوزی به علاوه قلمکاری به توان ظرافت

«کیف‌دستی زنانه با چاپ قلمکاری اصفهان و سوزن‌دوزی با نخ فرانسوی و رنگ ثابت روی کتان وارداتی مرغوب و دهنه فلزی آبکاری‌شده رنگ ثابت»، «کیف کتابی که نام طرحش "خرامان" است با چاپ دستی، مهر قلمکاری و سوزن‌دوزی»، «کیف طرح ترنج با سوزن‌دوزی و قلمکاری ممتاز زرین»، «کیف طرح "سه سرو" با چاپ قلمکاری و سوزن‌دوزی تماما دست‌دوز»، «کیف طرح "دو حاشیه ممتاز" چاپ قلمکاری اصفهان، سوزن‌دوزی و دست‌دوز»، «کیف طرح سروستان، چاپ قلمکاری اصفهان و سوزن‌دوزی». گروه راژانه را خیلی‌ها با هدیه ویژه‌ای می‌شناسند که به سفیر سوئیس در سفرش به اصفهان تقدیم کردند و سفیر در برخی از جلسات رسمی‌اش در تهران با همین کروات تقدیمی دست‌دوز اصفهان حضور پیدا کرد. این برند اما از 1395 کارش را آغاز کرد. ایده مهم خالقانش تلفیق دو هنر کهن «سوزن‌دوزی» و «قلمکاری» و خلق آثاری کاربردی و خلاقانه برای شهروندان شیک‌پوش قرن بیست‌ویکم بود. نکته جالب هم این است که فضایی به نام «استودیوی راژانه» را تدارک دیده‌اند که در آن مراحل طراحی انجام می‌شود؛ سپس محصولات در خانه خانم‌های هنرمند عضو راژانه تولید می‌شوند و به استودیو می‌رسند تا مراحل بسته‌بندی و عکاسی انجام شود. همه‌چیز درنهایت ظرافت و شکیل‌بودن انجام می‌شود؛ همان چیزی که در خلق مهم‌ترین میراث اصفهان دیده‌ایم؛ در کالبد مسجد شیخ‌لطف‌الله، در جای‌جای مسجد جامع عتیق، در طراحی میدان نقش‌جهان و هزار بنای دوست‌داشتنی دیگر. دو هنر سوزن‌دوزی و قلمکاری هم به‌عنوان میراث ناملموس در فهرست میراث ناملموس ملی ایرانیان به ثبت رسیده‌‌اند که ارزش‌افزوده‌ای به کار راژانه می‌دهند. صفحه این برند در اینستاگرام به آدرس (rajane_deco@) در دسترس است.

 دا؛ میراث هنر اصفهان بر چوب

هنرهای وابسته به چوب را همه‌جا در مهم‌ترین بناهای میراث اصفهان می‌بینید؛ از ایوان چهلستون و بخش‌های مختلف مسجد سید بگیرید تا درهای ارسی در خانه‌های مشیرالملک، مشروطیت و انگورستان ملک. بنابراین دیدن هنرمندانی که در اصفهان آثار چوبی خلاقانه تولید می‌کنند، دور از ذهن نیست. یکی از این برندها «دا اکسسوری» یا کارگاه و استودیوی طراحی و ساخت «دا» است. در بعضی از سینی‌های چوبی دست‌ساز این برند، ردپای میراث هنر اصفهان را می‌بینید؛ مثلا سینی چوبی طرح سرو که از چوب گردوی ایرانی و چوب‌های فراوری‌شده رنگی ایتالیایی ساخته‌شده و پوشش‌دهی آن‌هم با روغن‌های طبیعی از برند ازمو آلمان (دارای استاندارد تخصصی مجاورت با مواد غذایی) انجام شده است. صفحه این برند در اینستاگرام به آدرس (da_accessory_design@) در دسترس است.

 چهارسرامیک؛ زیرلعابی با افشره اصفهان

یکی از دوستان معمار و مدرس اصفهانی ساکن آلمان، یک پست از صفحه‌ای در اینستاگرام را برایم ارسال کرده و نوشته بود: «این‌ها کارشون عالیه. از بچه‌های دانشکده مرمت اصفهان هستن. از خودشون چیزی نشنیدم؛ ولی حسی که از کارهاشون می‌گیرم، حس نقاشی‌های خونه‌های قدیمی اصفهانه.» آن صفحه را باز کردم. یک بشقاب با نقش پرندگان به رنگ آبی و هنر «نقاشی زیرلعابی» بود. برای خودشان پیام دادم تا ببینم واقعا این حس چقدر خودآگاه بوده است. پاسخ دادند: «ما تا سه سال قبل، ساکن اصفهان بودیم. رشته تحصیلی و حرفه اصلی ما مرمت آثار تاریخی است. در اصفهان هم درس خواندیم و هم کار مرمت انجام دادیم. رنگ‌وبوی جو تاریخی و هنری اصفهان شاید در ناخودآگاه ما رخنه کرده است. شاید دوست شما به‌درستی این نکته را درک کرده؛ البته این موضوع بدون نیت قبلی اتفاق افتاده است.» این مکالمه اتفاق جالبی است و درست ماجرای «افشره اصفهان» را به ذهن متبادر می‌کند. در توضیح صفحه‌شان (chaharceramic@) نوشته‌اند: «تجربه ناب ساخت آثار سرامیکی دست‌ساز در کارگاهی کوچک.»

 آرتا؛ روایت‌های خلاقانه از هنر قلم‌زنی

جواهرات دست‌ساز قلم‌زنی اصفهان در سال‌های اخیر حتی از شیک‌ترین فروشگاه‌های پایتخت هم سردرآورده‌اند؛ انگشترهایی که قیمتشان بیشتر با توجه به هنر قلم‌زنی‌شان تعیین می‌شود، نه میزان طلا یا نقره به‌کاررفته در آن‌ها. یکی از گروه‌هایی که در حوزه زیورآلات قلم‌زنی کار می‌کنند، صفحه جواهرات دست‌ساز قلم‌زنی آرتا (artajewellry@) است. برای خیلی‌ها اسم قلم‌زنی با اصفهان پیوند دارد و خب اینجا هم می‌توانید نقوش آشنای این هنر را این بار نه بر کاسه‌ها و سینی‌ها و تابلوها که بر گردنبند برنجی و گوشواره‌ها و دستبندهای نقره ببینید؛ روایت‌هایی خلاقانه از هنری که هم در فهرست میراث ناملموس ایرانیان به ثبت رسیده و نام اصفهان را بر خود دارد و هم یکی از مهم‌ترین رسته‌های شهر خلاق صنایع‌دستی و هنرهای سنتی محسوب می‌شود.

 شکنج؛ انگشتر میراث اصفهان

«آری/ من باد سرگردانم/ هستم/ که هرروز/ از زاینده‌رود تو/ جان می‌گیرم/ و هر شب در دریچه‌های/ سی‌وسه‌پل/ نگاهم را به طاق بلند آسمان/ می‌دوزم/ و نقشی از تو را/ ترسیم می‌کنم/ چه زیبایی اصفهان من» این متن توصیفی است که شکنج (shekanj@) برای یکی از انگشترهایش پست کرده؛ انگشتری چهارده‌گرمی از مجموعه انگشترهای «شهر شکنج» که تلفیقی از چند میراث اصفهان را بر خود دارد. یکی از مخاطبان کامنت قشنگی برای این پست گذاشته است: «بیا جهان را میان انگشتانمان تقسیم کنیم/ «نصف‌جهان» مال من/ نصف جهان مال تو.»

 پریمهر؛ نگارگری به گوش

گوشواره‌هایی که نقوش چهلستون را بر خود دارند و دست‌ساخته‌های برنجی و صدفی هستند، یکی از پست‌های صفحه زیورآلات پریمهر (parimehrart@) با تگ «اصفهان»، «نقاشی ایرانی» و «نگارگری» را به خود اختصاص داده‌اند. می‌دانید که مینیاتور یا نگارگری در آذرماه سال گذشته در فهرست میراث ناملموس جهانی بشر به نام ایران و چند کشور دیگر به ثبت رسید و البته مکتب نگارگری اصفهان معرف حضور همه دوستداران میراث و هنر است. این صفحه مجموعه‌های زیورآلات دیگری هم دارد که با هشتگ‌های «مجموعه نگارگری» و «مکتب اصفهان» مشخص شده‌اند.

 دیباج‌نگار؛ مینای متفاوت

مینا هم یکی از صنایع‌دستی اصفهان است که در نظر خیلی‌ها، به‌خصوص مدیران و کارمندان ادارات دولتی، بد جا افتاده است! یعنی تفکری که درباره این هنر مهم دارند، تفکرشیء لوکسی است که می‌توانند عمده‌ای و ارزان بخرند و شیک هم هست. بنابراین در خیلی از پک‌های هدایای دولتی‌ها بشقاب مینا وجود دارد که همه شبیه به هم هستند و معمولا هم باب‌طبع موجز و شیک‌پسندهای واقعی قرار نمی‌گیرند! اما خبر خوب این است که مانند حوزه قلمکاری در مینا هم خلاقیت‌های چشمگیری اخیرا رؤیت شده است؛ مثلا در صفحه دیباج‌نگار (dibajnegarr@) می‌توانید آثاری را  ببینید که متفاوت و کاربردی به نظر می‌رسند. این گروه در خانه جواهری مستقر هستند.

 دست‌دوست؛ تلفیق نقوش چهلستون  با دست‌دوزها روی گیوه

از گیوه‌های زرد منقش به طرح‌های تاریخی‌ با زمینه کاشی‌های مسجد جامع عباسی عکاسی کرده‌اند. گیوه دیگری هست که نقشی شبیه نماد قوس اصفهان دارد و با تکنیک چاپ و سوزن‌دوزی خلق شده است. از دکتر شاهین سپنتا درباره این نقش می‌پرسم و او از کتاب عجایب‌المخلوقات می‌گوید. به‌هرحال در گیوه‌های دست‌دوست(dastdoost_givehshoes@) ردپایی از اصفهان هست و آن‌طور که خالق برند در پاسخم می‌گوید، بعضی از نقوش چهلستون را روی گیوه‌ها آورده‌اند. در توصیف آثار هم نوشته‌اند: «اولین گیوه مدرن و هنرمندانه با نشان ملی.»

 رامینا؛ درختان چهارباغ پته‌دوزی شدند

«الهام گرفته شده از درختان چهارباغ در فصول مختلف»؛ این روایت طرحی است روی یک کیف زنانه. گروه هنری رامینا (art_ramina@) هنر اصفهان را با هنرهای مختلف ترکیب می‌کنند و کیف‌ها و محصولات کاربردی مختلف می‌سازند. بیشترین تمرکزشان هم فعلا بر ترکیب پته‌دوزی کرمان با هنرهای اصفهان است. در توضیح کارشان نوشته‌اند: «با همکاری موسسه سرمد و دیگر فعالان، زنان سرپرست خانوار را آموزش می‌دهیم و آثارشان را به فروش می‌رسانیم.» به‌این‌ترتیب روایتی از درختان چهارباغ و طرح کاشی‌کاری‌های اصفهان را با هنرهای چرم و پته‌دوزی به روی کیف‌ها و محصولات دیگر آورده‌اند.

 زیباتی؛ شاه‌عباس سرامیکی برای هفت‌سین

در دانشکده میراث فرهنگی، موزه‌داری خوانده بودند؛ اما بعد تصمیم گرفتند صنایع‌دستی کار کنند و حالا در صفحه‌شان (zibati_ceramic@) ظروف سرامیکی مختلفی، ازجمله آثاری الهام‌گرفته‌شده از اصفهان، را می‌بینید؛ مثلا ظروفی به شکل سر شاه‌عباس صفوی و شاهزاده‌های قاجاری برای هفت‌سین، یک مجموعه از کارهای دو خواهر هنرمند سرامیک است.

 مینای میرلوحی؛ هنری با نشان یونسکو

میناکاری به روش‌های مختلفی تولید می‌شود؛ اما مخاطبان عادی معمولا یک نوع مینا را می‌شناسند: مینای نقاشی. درحالی‌که «مینای خانه‌بندی» و به‌خصوص «مینای شکری» کمتر شناخته‌شده هستند. ما در دومین شماره کتاب‌مجله گردشگر مثبت با عنوان «100 یادگار ماندگار در صنایع‌دستی و هنرهای سنتی» با راهنمایی استاد افشین میرلوحی، راهنماهای فارسی و انگلیسی درباره هر سه سبک هنر مینا منتشر کردیم. حالا یکی از علاقه‌مندان هنر مینا، صفحه اینستاگرام این استاد را برایمان فرستاده و توصیه کرده است که ردپای قوی اصفهان را در این صفحه بیابیم. در این صفحه (mirlohiafshin@) هم می‌توانید برخی از روندهای تولید آثار را ببینید (مانند مرحله رنگ‌گذاری مینای خانه‌بندی روی گردنبند) و هم آثاری را که متفاوت و خلاقانه‌اند. بشقاب مینای «هفت‌انار»، گردنبندهای «گل و مرغ»، گلدان مینای خانه‌بندی با اسلیمی و ختایی، بشقاب و قاشق و چنگال مینا و آب‌طلا که مهر اصالت یونسکو را هم دارند و شانه سر مینای خانه‌بندی با نقوش اسلیمی برخی از آثاری هستند که در این صفحه اینستاگرام می‌بینیم. بگذارید تأکید کنم که میناکاری، هم به‌عنوان یکی از رسته‌های صنایع‌دستی اصفهان ثبت‌شده و هم در فهرست میراث ملی ایرانیان به ثبت رسیده است.

 دیواندری؛ سروهای شیشه‌ای در جواهری

شیشه و آیینه هر دو ازجمله هنرهایی هستند که در میراث اصفهان زیاد می‌بینید؛ اما اگر ایده‌ای داشته باشید و خودتان بخواهید یک اثر شیشه‌گری بسازید، باید به کجا مراجعه کنید؟! جواب، نزدیک دومنار دردشت و بقعه سلطان بخت‌آغا است؛ خانه جواهری. کارگاه شیشه‌گری یا هنرهای شیشه‌ای دیواندری در این خانه و در اینستاگرام (divandari.glassart@) فعال است. شما می‌توانید آثار جذاب شیشه‌ای ملهم از اصفهان را نیز  در این صفحه و کارگاه پیدا کنید؛ مثلا سروهای شیشه‌ای که ذهنتان را می‌برند سمت کاشی‌کاری‌های کلیساهای بیت‌لحم و مریم و البته حجاری‌های تخت‌فولاد.

افزودن دیدگاه جدید

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.