ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

خیش خانه را از خویش گرفتیم

تاریخ درج : سه شنبه ۱۵ آبان ۱۳۹۷
شماره روزنامه: 
علی بلوکباشی: باید فرهنگ تجربه زیستی ایرانیان را کاوید

عادل امیری

 

 

نشست«خیش خانه، کهن تری فناوری ایرانیان در زمینه تهویه مطبوع» چهارمین نشست از سلسله نشست های مسئله فولکلور و فرهنگ عامه در ایران با حضور انسان‌شناس برجسته ایرانی، دکتر علی بلوکباشی(1314_ تهران) در موزه عصارخانه شاهی برگزار شد. نشستی فناورانه که در آن دکتر بلوکباشی ضمن توضیحاتی درباره فناوری خیش خانه و سیر تحول آن در طول تاریخ، به چگونگی فراموشی این فناوری پرداخته و به طرزی ظریف، آن را به چرایی توسعه نیافتگی ایران و پس زده شدن فناوری و فرهنگ بومی در مواجهه با غرب از سوی برخی روشنفکران ایرانی و حکومت‌ها پیوند زد.

 

 

علی بلوکباشی، انسان شناس برجسته ایرانی در آستانه 84 سالگی، نشسته بر صندلی کوچکی بر سکویی سنگی در موزه عصارخانه اصفهان سخنرانی خود را با نام«خیش خانه، کهن ترین فناوری ایرانیان در زمینه تهویه مطبوع» با نقل قولی از سفرنامه فرنگستان ایرج افشار (1304_ 1389) محقق و ایرانشناس نامی آغاز کرد و گفت:«همان شوقی که فرنگی ها به حفاظت و نگهداری آثار کهن خود دارند، ایرانی ها به ویران کردن آن دارند!»وی ادامه داد:«نمونه نزدیک آن، همین خیش خانه است که بلوچ ها به آن می­‌گویند خارخانه یا آدور (خار شتر) خانه که ابتدایی ترین نوع فناوری تهویه مطبوع در ایران است».

 

    خیش خانه خویش 
بلوکباشی سخنان خود را با ذکر کلامی از عطار نیشابوری ادامه داد و گفت: «باید بکوشی تا بدانی هیچ نکوشیده‌ای و باید بسیار مشاهده کنی تا ببینی هیچ ندیده ای. کار مردم شناس همین است. مردم شناس امروزی باید به انسان شناسی اضطراری روی بیاورد، یعنی به تمام گوشه و کنار خاک ایران برود تا فرهنگِ تجربه زیسته انسان ها را بیابد.» وی افزود:«در گذشته معماران ما اقلیم شناس بودند. آب و هوا را به خوبی می‌­شناختند و ذهنیتی عرفانی_ فرهنگی داشتند. به همین خاطر، بنایی که می‌ساختند، بنایی بود برای زندگی، برای آسایش نه برای پول درآوردن! در هر منطقه ای بافت خانه ها و بناها با اقلیم و بوم زیست همان منطقه سازگاری داشت».اینگونه، شناخت زیست بوم از سوی معماران موجب می‌­شده تا به راهکارهایی ساده و عملی برای بِه زیستن فکر کنند، جوری که به گفته این انسان‌شناس:«خیش خانه متعلق به مناطق گرم و خشک و کویری ایران است.در آنجا برای اینکه مردم آسایش داشته باشند، به جز خیش خانه که نوعی دستگاه خنک کننده خانه است، اسباب و سازه‌های دیگری هم به کار برده می‌شده که نمونه های بسیاری دارد.  مثلا خانه ها را پشت به آفتاب و روبه نَسا (جایی که بر آن آفتاب نتابد) با  دیوارهای دولایه می‌­ساختند. ارتفاع سقف از کف را زیاد می‌گرفتند، از کاهگل، چوب و خشت استفاده می­‌کردند و آفتاب‌شکن‌ها و سایه‌بان‌هایی ساخته و نصب می‌‌کردند. در کنار اینها، سردابه ها و بادگیرهایی نیزساخته می‌­شد که همه خانه را پوشش می‌­داد. مثلا در جنوب ایران در شوشتر حفره‌هایی در عمق بیست یا سی متری زمین حفر می­‌کردند که نامش" شوادون" است.» این فنون در هنر معماری برای آسایش مردم به کار می‌­رفته است. 

 

     خیشِ جدا از خانه
خیش خانه نخستین دستگاه تهویه مطبوعی است که جدا از خانه یا پیوسته به خانه ساخته شده است. علی بلوکباشی می‌­گوید:«البته این فناوری تامدتی شاهد تحولاتی بود تا از صورت ابتدایی خود به "قبه الخیش" یا "گنبد خیش" رسید.خیش به معنای پارچه کتان یا کرباسی زمخت و ضخیم  بوده که از آن به جای نوعی پرده چرخان مانند باد زنِ سقفی استفاده می‌شده است.ریسمانی به دست کسی می­‌داده اند و او  خیشِ خیس شده را تکان می­‌داده و  هوای خانه را خنک می‌کرده است». همین موردِ  استفاده، می‌­شود وجه تسمیه خیش خانه برای نامیدن که حتی ممکن بوده دیگر از خیش نیز در آن استفاده نشود. این خیش خانه ها به گفته مولف فرهنگ عامه ایران، «به سبب استفاده از مواد و مصالحی که در آن به کار می‌­رفته، نشان از سطح مالی لایه‌های اجـتـمــاعــی داشــتــه است. مــثـلا  آدور خـــانــه در بلوچستان با خار شتر در کنار نهر یا رودخانه ساخته می‌شده تا کاربران  بتوانند هر از گاهی مقداری آب به خــارهای خیش بپاشند و تابستان‌نشینشان خنک شود.» استفاده از این نوع خیش خانه در میان صحرانوردها و کــسانــی که در بلوچــســتــان مــکـران و در کـرمان می‌زیسته‌اند، شایع بوده است.

 

     تمکنِ مالی خیش خانه
در ادامه تحول و بسته به تمکن مالی خانواده ها، از خیش خانه های نمدی یا خیمه ای نیز استفاده می‌شده است. بلوکباشی تصریح کرد:« اگر مصالح از خیمه و نمد بود، دوجداره ساخته می­‌شد. یک جدار خار و جداری دیگر نمد یا خیمه. البته نمد مالیدنی بود و خیمه بافتنی و هر کدام از اینها بسته به بافتشان حجم مشخصی از آب را در خود نگه می‌­داشته اند. کاربران آب را به بالای بام خار خانه انتقال داده و به این ترتیب از لوله هایی پخش می­‌شده روی خارها و باد و نسیمی که به آن می‌وزیده ، هوای خنک را به فضای خانه می آورده است.» وی ادامه داد:«باستانی پاریزی سابقه پیشینه این فناوری ایرانی را به چند هزار سال پیش نسبت می‌دهد(البته سندی نداده ولی بعید هم نیست) و می­‌گوید بلوچ ها چون سرزمین بسیار گرمی داشتند، نخستین کسانی بودند که پی بردند باید محل زیست تابستانی شان را خنک کنند و این آدور بند یا خارخانه را ساختند. همین خارخانه به هندوستان می‌­رود و آنها با تقلید از بلوچ ها، با خس و خاشاک خوش بو و معطر صحرایی خیش خانه خویش را می‌­سازند.اینگونه هوا به صورت توامان خنک و معطر می‌­شده و به آن خس‌خانه می‌­گفته اند. همین خس خانه را در شوشتر هم داریم  که به آن خیس خانه می­‌گویند؛ چون خیسش می‌­کرده اند.»به اعتقاد بلوکباشی، منشأ خیش خانه را با استناد به  گزارش های تاریخی می­‌توانیم به دوره ساسانی و قبل از اسلام برسانیم، چون مورخان بسیاری از مقدسی گرفته تا طبری و بیهقی از قرن سوم ، چهارم و پنجم به آن اشاره داشته اند. البته خیش خانه هایی که در میان طبقه فرادست به ویژه در میان سلاطین ساسانی و خلفای عباسی که از نیمه اول قرن دوم تا قرن هفتم هجری حکومت می‌کرده‌اند، تفاوت بسیار با آنچه مردم استفاده می‌کرده اند داشته است.
 

 

     مروحه الخیش
قبه الخیش یا گنبد خیش به گفته مولف «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ های دیگر نگریستن» نوع تحول یافته خیش هایی است که به سقف می آویختند و به وسیله نیروی انسانی باد می‌­زدند.اعراب به این وسیله مکانیکی ساده می­‌گفتند مروحه الخیش، یعنی پنکه سقفی. این پنکه‌ها در سقف خانه‌ها تعبیه می‌­شده است. اگر در خانه اعیان و اشراف و سلاطین مورد استفاده بوده، غلامان و کنیزان کار بادزدن را به عهدهداشتند.در این میان برای خنکی بیشتر نیز از یخچال های طبیعی یا از کوه ها، یخ و برف فشرده می آورده و بر پرده ها و خارها می­‌گذاشته اند که آب می‌­شده و باد، هوای خنک را به درون منزل انتقال می‌­داده است.بر اساس گزارش های تاریخی، یکی از این قبه الخیش ها در خانه بُختیشوع، بزرگ‌ترین پزشک عیسوی ایرانی که مدرس دانشگاه جندی شاپور بوده، وجود داشته است. دیلمیان نیز، به ویژه عضدالله دیلمی، تحول دیگری در خیش خانه ایجاد می­‌کنند. آورده اند که او از کاریزهای شیراز ، آب را به نحوی به ارتفاعی هم سطح منازل درباریان برده و از راه لوله کشی، آب پرفشار را از دربار گذرانده که قطرات آن روی خیش‌ها می‌­ریخته است. همچنین نقل قولی داریم از بیهقی که می‌‌گوید: «معماران دربار مسعود غرنوی تحول دیگری در گنبد خیش دادند.» او بیان می‌کند: «نمی‌‌دانم با چه رمزی آب حوض یا استخر را به بام برده بود.  در قرن پنجم هجری آب بر بام از مُزمل ها(لوله های شیردار) می آمد و به تمام گنبدهای خانه های تابستان نشین می‌‌رفت و  خیش ها باد می خورد و تمام خانه مثل یخچال می‌­شد.»

 

 

     از دستِ خویشتن فریاد!
به اعتقــاد این انســان شــــناس، نخســـــــتین گروه‌هایی که به فرهنگ مردم بی توجهی کردند، تحصیل‌کرده‌های ما بودند. به ویژه گروه هایی که به فرنگ رفته و بازگشته و با فرهنگ خود بیگانه شده بودند.این مسئله موجب گسست و انقطاع فرهنگی بین گروهی از درس خوانده ها با روشنفکران و روشنفکرمآبان شد.آنها به فرهنگ عامیانه انگ عامیانگی و بی مصرفی زدند و نسبت به آن بی توجهی بسیارکردند. به همین خاطر،  این فرهنگ در بستر جامعه شفاهی محصور ماند و نتوانست از راه مکتوب انتقال یابد،  لذا در میان توده مردم دفن شد. این بزرگ‌ترین زیانی بود که روشنفکران و محصلان فرنگ رفته به فرهنگ ایران وارد آوردند. موبل می­‌گوید:« امروز در زمانه عسرت به سر می‌بریم. زمانه ای که بازشناخت چیزی عظیم تر از خویشتن برای ما عیب است و غریب می­‌نماید». یعنی این خودشیفته ها می­‌گویند آنچه ما داریم مهم است، آنچه توده مردم دارند مهم نیست. توده مردمی که ده ها قرن زندگی کرده و تمدن را به اینجا رسانده اند و خود ما نیز در آن پرورده شده ایم.  حال پـــرســـش من این است که چرا این ســـیــســتــم خنک کننده بومی فراموش شد و در برنامه تــوســعــه و پــیــشــرفــت قرار نـگـرفت و یک جا ماند؟ چرا ما نه در مسئله خیش خانه، بلکه در همه چیزمان عقب ماندیم. چرا فرزندان تیز هوش این مرز نتوانستند چیزی به داشته های ما بیفزایند؟ چرا فنون ما خط تحول را طی نکرد و مقلد تکنولوژی غرب شدیم؟چون اصولا چیزی که در سرزمین خودش پدید بیاید و در فرهنگ خودش پرورده شود، در موقعیت تحول و توسعه، پیشرفت بیشتری دارد. ما کدام تکنولوژی غرب را توانستیم در ایران متحول کنیم؟ آیا دولت ها و حمایت نکردن آنها از فرهنگ مردم بوده، که البته بوده....

url : http://www.isfahanziba.ir/node/84412

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی