ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

خوانش تاریخ در پس جلوه‌های هنری

تاریخ درج : چهارشنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸
شماره روزنامه: 
بازخوانی هنری و زیبایی‌شناسانه اسناد، امری مهم است

 

 شیما خزدوز

هر برگ کاغذی که چیزی بر آن نوشته شده باشد، نقشه گنجی است که ما را بیشتر به ثروت‌های گذشته نزدیک کرده و پرده از راز و رمز گذشتگان برمی‌دارد. ما اما شاید نمی‌دانیم که از یک نامه عاشقانه گرفته تا اسناد مهم حکومتی همه می‌تواند در ردیف اسناد ملی و تاریخی قرار بگیرد. ما شاید نمی‌دانیم که گذشتگان ما در تمام مکتوباتشان از جلوه‌های هنری، زیبایی‌شناسانه و ادبی هم غافل نمی‌شدند و این چنین اسنادی را 

برجای گذاشتند که به غیر شناسایی دوره تاریخی، جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی دوران را نمایان و توجه به هنر و ادبیات را بازگو می‌کنند. هر سندی اما نیاز به خوانش دارد، پس با مسعود کثیـــــری، کارشناس و پژوهشگـــــر 

اسناد تاریخی در این باره گفت‌وگو کردیم.

 دکتر مسعود کثیری، کارشناس اسناد تاریخی با این جمله از اهمیت توجه به میراث مکتوب می‌گوید: «هر شیئی که گواهی از تاریخ باشد، سند است، خواه یک سکه، سنگ یا تکه‌ای پارچه که حاوی اطلاعات مهم فرهنگی و اجتماعی مردمان باشد.»

 اما سندهای مکتوب که در این بحث بیشتر مدنظر قرار دارد به انواع مختلفی تقسیم‌بندی می‌شود: «نخست نامه‌های سلطانی؛ نامه‌هایی که سلطان به وزیر یا به فرماندار می‌نوشته است. دوم فرمان‌های سلطنتی که شاه در آن دستور واگذاری زمین یا معافیت مالیاتی را صادر می‌کرده است. دسته سوم اسناد، اخوانیات است که بیشتر جنبه شخصی داشته و افراد مختلف برای یکدیگر می‌نوشتند؛ اخوانیات بیشتر شامل نامه‌های عاشقانه می‌شده که یا از سردلتنگی نگاشته و یا شرح حال و فراق را روایت می‌کرده است و دسته آخرمصالحه نامه‌هاست که جنبه حقوقی داشته و حاوی قراردادها، صلح نامه‌ها و اسناد وقفی می‌شده است.»

مسعود کثیری باور دارد که هیچ سندی فاقد ارزش نیست و بسته به اینکه سند چه مطلبی را بازگو می‌کند و حاوی چه محتوایی است از درجه اهمیت متفاوتی برخوردار  می‌شود. 

اما ارزیابی اسناد براساس قدمت از دو جهت حائزاهمیت است؛ شناسایی دوره تاریخی و ویژگی‌های اجتماعی، زیبایی‌شناسانه و جلوه‌های بصری و هنری اسناد که جذابیت خوانش آن را دو چندان می‌کند: «عوامل متعددی در شناسایی دوره و تاریخ سند مورد توجه است یکی از این عوامل نوع کاغذ است و کاغذ ازجمله شاخصه‌های مهم شناسایی اسناد محسوب می‌شود. کاغذ بعد از اسلام وارد ایران شد و انقلابی را در فرهنگ و تمدن ما ایجاد کرد، چرا که تا پیش از آن برای نگارش و ثبت اسناد از امکانات طبیعی مثل الواح گلی، نی پاپیروس یا استخوان شانه گاو که مسطح و پهن بود بهره می‌گرفتند و همه اینها برای ثبت و نگهداری اسناد انسان را به دشواری می‌انداخت و شرایط آماده‌سازی و حفظ آن بسیار سخت بود. این روند اما ادامه یافت تا قرن دوم هجری که برای نخستین بار چینی‌ها کاغذ را اختراع و پس از سمرقند و بخارا، به ایران هم رسید. در این زمان دو نوع کاغذ چینی و کاغذ کاهی در دسترس بود که اولی از کیفیت بالاتری برخوردار بود. در دوره قاجار کاغذهای مارک‌دار اروپایی از آلمان و اتریش وارد ایران شد و برای اغلب اسناد تجارتخانه‌های اصفهان نیز از این نوع کاغذ بهره گرفته شد.»

به گفته این پژوهشگر اسناد تاریخی، نشانه بعدی بازخوانی اسناد قدیمی خط است که پژوهشگران را به دنیای هنری دوره‌های مختلف تاریخی هدایت می‌کند: «بشر از نخستین روزهای حیات علاقه به نقاشی و نگارش داشت و از این راه برای انتقال پیام بهره می‌جست، اما سبک نوشتار و دگردیسی خط در طول زمان از جمله ویژگی‌های زیبایی‌شناسانه است که در شناسایی سند مدنظر قرار می‌گیرد. خط میخی، اوستایی، پهلوی، کوفی، نسخ، ثلث، توقیع، ریحان، تعلیق، نستعلیق و شکسته نستعلیق تاریخ تطور خط است که شناسایی آن در اسناد ما را به دوره تاریخی خود نزدیک می‌کند. پس از خط میخی، اوستایی و پهلوی، خط کوفی در قرن دوم ظهور کرد، نسخ و ثلث که از خطوط دیوانی بودند و به خط قرآنی نیز شناخته می‌شدند، در قرن نهم پدید آمدند و از این قرن به بعد تعلیق، نستعلیق و شکسته نستعلیق رواج پیدا کردند. آنچه خط تعلیق را از دیگر خطوط متمایز می‌کرد، عدم استفاده از نقطه بود، در شروع نگارش قلم روی کاغذ گذاشته و در پایان متن، قلم از روی کاغذ برداشته می‌شد. 

همین عدم استفاده از نقطه خوانش این خط را سخت‌تر می‌کرد اما به آن ویژگی هنری می‌بخشید. خط نستعلیق را نخستین بار میرعلی تبریزی رواج داد خطی که اواخر دوره تیموری و صفوی کاربرد بیشتری پیدا کرد و میرعماد این سبک خطاطی را که به عروس خطوط اسلامی شهره بود به اوج رساند که تا دوره قاجار نیز تداوم داشت. در دوره زندیه درویش عبدالمجید طالقانی خط شکسته نستعلیق را رواج داد که این خط هم از زیبایی‌های نستعلیق برخوردار بود در عین اینکه سریع‌تر نوشته می‌شد و نگارش فرمان‌هایی را که سرعت در آن مدنظر بود سهل‌تر می‌کرد.»

یکی از جنبه‌های بصری خطاطی در این دوره کاربرد چلیپاست که کثیری به آن اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: «چلیپا در لغت به معنای زلف یار است و اغلب در نامه‌های عاشقانه کاربرد داشته به این صورت که خطاطی با پیچ و تاب هایی شبیه زلف انجام می‌شده است.»

جالب است که شغل کاتبی از جمله هنرهای دوره‌های مختلف تاریخی بوده و کاتبان به سبب شناسایی و درک خطوط در ردیف هنرمندان قرار داشتند. اغلب پادشاهان نگارش نامه‌های سلطنتی و دیوانی توسط خودشان را دور از شأن می‌دیدند و برای این کار کاتب و هنرمندانی را به خدمت می‌گرفتند: «البته شاه طهماسب و بایسنقرمیرزا از معدود پادشاهانی بودند که خودشان هم به هنر و کتابت آشنا بودند.»

اضافات سند از دیگر نشانه‌های زیبایـــــی‌شناســــانه و راهی بــــــرای تشخیــــــص دوره تاریخی اســـــناد است: «متن در وسط کاغذ نگاشته می‌شد و اطراف آن با تزئینات آب طلا و یا بهره‌گیری از هنر تذهیب و نگارگری آراسته می‌شد. در برخی اسناد برجای‌مانده اطراف مهرهای سلطنتی طراحی انجام می‌گرفته که بیانگر اهمیت جایگاه صاحب مهر بوده و مهر سلطنتی را از مهر عوام مردم متمایز می‌کرده است.»

کاربرد مهر هم در اسناد تاریخی دنیای هنری جالبی دارد، دست ساز بودن مهر و محتوایی که بر آن حک می‌شده به مهر جنبه فرهنگی هنری می‌بخشیده است: «هر مهری یک سجع داشته. سجع یک بیت شعر یا حدیث معروفی بوده که نام صاحب مهر در آن وجود داشته است. با همین بازخوانی سجع می‌توان سند را شناسایی و متوجه شد که فرمان متعلق به چه کسی و چه دوره‌ای بوده است. برای مثال «در دریای خسروی عباس» سجع مهرعباس میرزا بوده یا «جامی از جام حق بی‌خود شد» سجع مهرعبدالرحمان جامی و «پیرو دین محمد قربان» سجع مهر میرزا محمد تقی خان امیر کبیر بوده است.»

مسعود کثیری در این باره حکایت طنزی را هم نقل می‌کند که گویا روزی عزیز خان مکری، فرمانده لشگر ناصرالدین شاه به دنبال سجعی برای مهرش می‌گشته به جلسه بزرگان وارد می‌شود و آنجا شخصی به او می‌گوید که سجعی برای او یافته و این بیت از سعدی را تحویل او می‌دهد: 

«مسکین خر اگر چه بی‌تمیز است

                             چون بار همی برد عزیز است»

طغرا و توشیح از دیگر نشانه‌های هنری اسناد است که بر صدور و انجام فرمان‌های سلطنتی بر نامه‌ها کشیده و رمز و راز اسناد محسوب می‌شده: «توشیح طرحی شبیه امضا بوده که پادشاه روی نامه می‌کشیده و اطراف آن به کمک هنر تذهیب آراسته می‌شده و طغرا طرحی که اجرا کننده فرمان سلطنتی روی کاغذ رسم می‌کرده و تزئینی بر آن اضافه نمی‌شده است. ابتدا پادشاه توشیح را رسم و پس از اجرای فرمان، طغراکش، طغرا را روی سند طراحی می‌کرده سپس فرمان نامه به پادشاه نشان داده می‌شده و پادشاه مجددا خطی به نشانه تایید رسم می‌کرده و دوباره هنرمندان اطراف آن امضای آخر را زیباسازی می‌کردند. اما هستند اسنادی که فاقد طغرا هستند و تنها مهر مزین شده پادشاه در آن دیده می‌شود که این بسته به دوره‌های مختلف تاریخی  متفاوت است.»

جالب است که در برخی اسناد سلطنتی دوره قاجار تصویری از پادشاه هم روی سند وجود دارد که به گفته این پژوهشگر،  از زمانی که دوربین عکاسی وارد ایران شده برخی پادشاهان علاقه داشتند که به شکل نمادین عکسشان را نیز روی نامه‌ها چاپ کنند.

اما بازخوانی اسناد تاریخی هزار و یک روایت ناگفته دارد که به غیر از شناسایی دوره تاریخی و ویژگی‌های اجتماعی از ارتباط محکم قدما با فرهنگ، هنر و ادبیات حکایت می‌کند. 

بازخوانی هنری و زیبایی‌شناسانه اسناد امری مهم است، آنچه به قول مسعود کثیری باید بیش از پیش مورد توجه و واکاوی پژوهشگران و دانشجویان هنر و دیگر رشته قرار بگیرد.

url : http://www.isfahanziba.ir/node/105825

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی