ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

خانه‌ای بر روی آب

تاریخ درج : چهارشنبه ۹ اسفند ۱۳۹۶
شماره روزنامه: 
سمینار بررسی عوامل تسهیل کننده ازدواج زودهنگام کودکان برگزار شد

لیلا مقیمی

 

سمینار بررسی عوامل تسهیل کننده ازدواج زودهنگام کودکان (با محوریت صیغه محرمیت) روز گذشته از سوی انجمن حمایت از حقوق کودکان با سخنرانی کامیل احمدی، فعال حوزه کودکان و همچنین همراه با رونمایی تحقیقی تحت عنوان «خانه ای بر روی آب»، پژوهشی جامعی در باب ازدواج موقت و صیغه محرمیت در تهران برگزار شد. در حاشیه این مراسم احمدی با بیان اینکه در قانون جمهوری اسلامی ایران و فقه تشیع امامیه، ازدواج دائم و موقت، یگانه راه‌های قانونی و شرعی تنظیم روابط جنسی زن و مرد است، گفت: برخلاف ازدواج دائم، ازدواج موقت در فرهنگ ایرانی و هنجارهای پذیرفته‌شده اقبال چندانی نیافته و همیشه با مخالفت‌ها و موافقت‌هایی همراه بوده است. موافقان، ازدواج موقت را عاملی برای جلوگیری از فحشا و انحطاط اخلاقی جامعه می‌دانند؛ در حالی که مخالفان، ازدواج موقت را راهی برای هوسرانی و عشرت‌طلبی مردان و نقض حقوق زنان و کودکان تلقی می‌کنند. از سوی دیگر بخش مذهبی و سنتی جامعه ایران، نکاح موقت را در قالب صیغه محرمیت پذیرفته و به آن پایبند است. با توجه به پیچدگی حقوقی و مذهبی این دو پدیده و بررسی نشدن علل و پیامدهای آشکار و پنهان آن، تصویر جامع و روشنی از ازدواج موقت و صیغه محرمیت وجود ندارد. همچنین این پدیده برای نهادهای اجرایی و قانون‌گذاران کشور به مسئله‌ای اجتماعی، بدل نشده است. قانون درباره صیغه محرمیت که زمینه‌ساز ازدواج زودهنگام است و پیامدهای اجتماعی و روانی گسترده‌ای به‌ویژه برای زنان در پی دارد، سکوت کرده و بر آن نظارت ندارد. تحقیقاتی که تاکنون انجام شده، غالبا در تایید ازدواج موقت بوده است و هیچ‌کدام به طور جامع به این پدیده اجتماعی نپرداخته‌اند. در این تحقیق برای اولین بار، مبانی تاریخی، دینی، حقوقی و اجتماعی ازدواج موقت/ صیغه محرمیت را بررسی کردیم.

احمدی به تشریح پژوهش خود در زمینه ازدواج زودهنگام کودکان می پردازد و می‌گوید: با استفاده از رویکرد کیفی و کمی و به‌کارگیری روش زمینه‌یابی، این پدیده را به طور جامع در سه کلان‌شهر تهران، مشهد و اصفهان در سال‌ 1395-96 مطالعه کرده‌ایم. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که پدیده محوری ازدواج موقت/صیغه محرمیت، عشرت‌طلبی و تسهیل شرایط کودک‌همسری است که پیامدهایی مانند بدنامی به ویژه برای زنان و شکل‌گیری ذهنیت منفی در مردان راجع به ازدواج دائم را به دنبال می‌آورد. در این پژوهش تلاش کردیم زوایای آشکار و پنهان ازدواج موقت و صیغه محرمیت را بدون نگاه جانبدارانه و به صورت علمی بررسی کنیم تا دیدگاهی روشن و دقیق درباره این پدیده اجتماعی به وجود آید و راهکارهای اصولی و واقع‌بینانه‌ای در اختیار مسئولان اجرایی و قانون‌گذاران قرار گیرد. امیدواریم بر مبنای این راهکارها، نهاد ازدواج موقت در ایران از لحاظ حقوقی و اجتماعی ساماندهی شود، به نحوی که حقوق زنان و کودکان در آن نقض نشود، بنیاد خانواده و جایگاه ازدواج دائم حفظ شود.به گفته این فعال اجتماعی، تحقیق در حوزه آسیب‌های اجتماعی کودکان و زنان با هدف توانمندسازی و ارائه راهکارهای عملیاتی و قانونی از دغدغه‌های تحقیقاتی نگارنده بوده که سال‌هاست در خارج و داخل کشور روی آن مطالعه می‌کنم. از بطن تحقیق ختنه زنان در ایران که برای اولین بار در سطح وسیع انجام شد، به معضل اجتماعِ ازدواج زودهنگام کودکان پی بردم که زمینه‌ساز آسیب‌های جسمی و روحی برای کودکان به ویژه دختران می‌‌شود و پیامدهای اجتماعی‌ای مانند کودک‌بیوِگی، کاهش سطح تحصیلات، تداوم چرخه فقر و رواج فحشا را به دنبال دارد. از این رو، پژوهش جامعی درباره ازدواج زودهنگام انجام دادم. در حین مطالعه ازدواج زودهنگام، دریافتم که ‌ عادت نکردن بعضی نکات در صیغه محرمیت، یکی از عوامل در رواج کودک‌همسری و نقض حقوق زنان در ایران است. براساس ماده 1075 و 1076 قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، متعه یا ازدواج موقت، ازدواجی با مدت معیّن و مهر معلوم است؛ اما آنچه جای تامل دارد، این است که قانون در بسیاری از مسائل مربوط به ازدواج موقت مانند نفقه، ارث و انحلال سکوت کرده و همین خلأ قانونی شرایطی را به وجود آورده است که به نقض حقوق زنان در ازدواج موقت می‌انجامد. همچنین برخی کودکان در قالب صیغه محرمیت به عقد دیگری درمی‌آیند و شرایط کودک‌همسری در قالب صیغه محرمیت تسهیل می‌شود که مهم‌ترین پیامد آن ترک تحصیل دانش‌آموزان به‌ویژه دانش‌آموزانِ دختر است. احمدی می‌افزاید: اما موافقان، ازدواج موقت را عامل سلامت اجتماعی می‌دانند در این پژوهش تلاش شده است، پدیده ازدواج موقت و صیغه محرمیت بدون نگاه جانبدارانه و با رعایت اصل بی‌طرفی ارزشی، به صورت جامع و با رویکردی علمی در چهار بخش (فصل اول: کلیات پژوهش؛ فصل دوم: بررسی تاریخی‌دینی و حقوقی‌اجتماعی صیغه؛ فصل سوم: یافته‌های میدانی و فصل چهار: نتیجه‌گیری و ارائه راهکارها) بررسی شود. همچنین علل و پیامدهای ازدواج موقت/ صیغه محرمیت با نگاهی علمی تبیین شده و بر مبنای پیامدهای روانی، قانونی و اجتماعی این پدیده، راهکارهایی ارائه شده است که نهادهای اجرایی و قانون‌گذار می‌توانند با به‌کارگیری این راهکارها، نهاد ازدواج موقت را ساماندهی کنند.

 

 

    راهکاری برای حفظ عفت عمومی
وی ادامه می دهد: ازدواج نهادی اجتماعی است که در لوای آن مرد و زن از طریق تعهدی قانونی، مذهبی و اخلاقی به عنوان زن و شوهر با هم زندگی می‌کنند. ازدواج نقش مهمی در عملکرد جامعه ازطریق فراهم آوردن بستری برای ارضای نیازهای عاطفی، اقتصادی و روانی اعضای جامعه دارد. ازدواج و شیوه همسرگزینی همواره تابع ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی است. همچنانکه گفته شد در کشور جمهوری اسلامی ایران ازدواج، تابع فقه تشیع امامیه است و فقه نیز مبنای قواعد حقوقی است. براساس قواعد حقوقی و فقهی در ایران دو نوع ازدواج دائم و موقت (صغه محرمیت) به رسمیت شناخته می‌شود که از لحاظ فقهی و حقوقی مشروعیت دارد. افرادی مانند مرتضی مطهری برای جلوگیری از رهبانیت جوانان یا جلوگیری از کمونیسم جنسی متعه را پیشنهاد داده‌اند.به گفته این فعال حوزه حقوق کودک، همچنین فعالان حقوق زنان ازدواج موقت را عوامل بازتولید تبعیض‌های جنسیتی علیه زنان، نقض حقوق زنان، تزلزل بنیان خانواده و شیوع چندهمسری و بیماری‌های مقاربتی و رواج روسپیگری می‌دانند و با آن مخالف اند.این فعال اجتماعی در بخش دیگری از سخنانش افزود: صیغه محرمیت که از دیدگاه مذهبی و حقوقی با ازدواج موقت یکسان در نظر گرفته می‌شود، در بین دختران و پسران کودک و نوجوانان خانواده‌های مذهبی و سنتی اتفاق می‌افتد تا خانواده‌های از این طریق، رفتار جنسی فرزندانشان را کنترل کنند. همچنین برخی جوانان بالای 18 سال در خانواده‌های سنتی و مذهبی به منظور آشنایی بیشتر قبل از ازدواج، صیغه محرمیت را برای خود شرعی و درست می‌دانند. ثبت ازدواج موقت یا همان صیغه، در صورت بارداری یا شرط ضمن عقد است که ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391ش. برآن تاکید کرده است. با وجود تفاوت ماهیتی در صیغه محرمیت و ازدواج موقت، هیچگونه قانونی درباره صیغه محرمیت وجود ندارد. کارکرد مثبت صیغه محرمیت برای افراد بزرگسال بالای 18 سال آشنایی بیشتر زوجین قبل از ازدواج است؛ اما برخی کارکردهای منفی آن مانند فشار اجتماعی بر دختر یا پسر برای ازدواج با همان شخص، می‌تواند عاملی برای فروپاشی خانواده در آینده باشد. از سوی دیگر اگر رابطه جنسی برقرار شود، تبعات منفی صیغه محرمیت برای زن بیشتر می‌شود و از آنجا که این ازدواج در هیچ مکانی ثبت قانونی و سیستمی نشده است و عقد براساس عرف و مراسم سنتی انجام گرفته است، مرد از هیچگونه مسئولیت و تعهدی به این وضعیت ندارد. همچنین اگر صیغه محرمیت در دوران کودکی و نوجوانی باشد، به دلیل شرایط خاص سن بلوغ، رابطه جنسی نزدیک محتمل است که در بیشتر موارد منجر به ازدواج و کودک‌همسری می‌شود. از مهم ترین آثار این نوع ازدواج‌ها ترک تحصیل کودکان و نوجوانان، بارداری‌های ناخواسته و زودهنگام، بیمارهای روانی و جسمی و کودک‌بیوگی است. بر این اساس، نگارنده با توجه به شرایط فرهنگی، مذهبی و حقوقی جامعه، راهکارهایی را ارائه می‌دهد که آسیب‌های این نوع ازدواج و صیغه محرمیت کاهش یابد.به گفته او، ماده 1041 قانون مدنی درباره سن قانونی ازدواج می‌گوید: «عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به سن 13 سال تمام شمسی و پسر قبل از رسیدن به سن 15 سال تمام شمسی منوط به اذن ولی به شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه صالح است. این قانون در خصوص ازدواج موقت هم صادق است؛ اما صیغه محرمیت در سنین پایین‌تر از سن ذکر شده در قانون هم صورت می‌گیرد؛ زیرا در چارچوبی مذهبی و خصوصی و بدون ثبت رسمی انجام می‌شود. از آنجا که تلاش فعالان سیاسی و اجتماعی به منظور اصلاح قانون ازدواج به 15 سالگی برای دختران است، پیشنهاد می‌شود قانون سن صیغه محرمیت و ازدواج موقت را به 15 سال افزایش دهند.او ادامه می دهد: در حال حاضر ماده 645 قانون مجازات اسلامی، ثبت نشدن نكاح دائم را برای زوج جرم محسوب می‌كند. همچنین براساس ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391، در صورت بارداری و توافق طرفین، ازدواج ثبت می‌شود.

 

 

 این در حالی است که برای صیغه محرمیت، هیچ قانونی وضع نشده است. یعنی اگر ازدواج موقت و صیغه محرمیت را که ماهیت متفاتی دارند، یکسان بدانیم ازدواج کودکان و نوجوانان، فقط در صورت باردار شدن آنها ثبت می‌شود! نگارنده که بدون داشتن دیدگاه جانبدارانه و صرفا با رویکرد علمی به موضوعات پرداخته، معتقد است که ثبت قانونی صیغه محرمیت و ازدواج موقت سبب دسترسی به خدمات حقوقی اولیه و حفظ بیشتر حقوق طرفین در این رابطه زوجیت می‌شود؛ چراکه ثبت نشدن آن باعث می‌شود بسیاری از حقوق زوجین به ویژه زنان نقض شود. خطبه عقد موقت یا صیغه محرمیت به نحوی است که به صورتی خصوصی نیز می‌توان آن را جاری کرد، بنابراین پیشنهــاد می‌شود در دفاتـــر ثبــت و حداقل با حضور دو شاهد جاری شود تا پیامدهای آن از لحاظ حقوقی، قابل پیگیری باشد.این فعال حوزه کودکان در بخش دیگری از توضیحاتش، افزود: در صیغه محرمیتی که خانواده‌های سنتی و مذهبی بین کودکان و نوجوانان جاری می‌کنند، شرط نداشتن رابطه جنسی یکی از اصول پذیرفته شده است. هرچند از نظر شرعی جایگاهی ندارد و رابطه جنسی به محض محرمیت، مجاز است. نوجوانان و کودکانی که به عقد هم درمی‌آیند در صورت بارداری و رابطه جنسی بعد از مدتی به عقد دائم هم درمی‌آیند. از مهم‌ترین تبعات صیغه محرمیت، بی‌علاقگی به تحصیل و ترک تحصیل است. نهادهای قانونی و آموزش و پرورش با الزامی کردن تحصیل اجباری تا 18 سالگی و مقطع دیپلم و در عین حال با آموزش‌هایی که در مدارس به دانش‌آموزان و خانواده‌ها می‌دهند می‌توانند صیغه محرمیت و ازدواج زودهنگام را به تعویق بیندازند.وی می گوید: یافته‌های تحقیق حاکی از آن بود که اطلاعات حقوقی افرادی که تجربه ازدواج موقت داشتند، بسیار اندک بود و این موضوع، زنان را با مشکلات مانند ترک زوجه پیش از پایان مدت صیغه بدون بذل مدت روبه‌رو می‌کند؛ اما اگر ازدواج موقت در دفاتر ثبت شود، مشاوره‌های حقوقی نیز ارائه ‌شود و طرفین از حقوق خود در ازدواج موقت کاملا  آگاه می‌شوند و زمینه نقض حقوق افراد محدودتر می‌شود. نکته دیگر این است که ازدواج موقت شرطی مانند نگه داشتن عده دارد. یعنی زن باید منتظر بماند تا مدت عده تمام شود و بعد از آن به صیغه دیگری دربیاید؛ اما در حال حاضر شاهد انواعی از ازدواج‌های موقت هستیم که مردان متمول، زنان خواهان متعه را بدون نگه داشتن عده، بارها صیغه می‌کنند و این سنت به نوعی منبع درآمد برای زنان و تفریح برای مردان هوسران تبدیل شده است. در اینجا بارداری‌های ناخواسته، سقط جنین، بیماری‌های مقاربتی به وجود می‌آید که ناشی از ناآگاهی به مسائل بهداشت جنسی است. بنابراین زوجینی که ازدواج موقت/ صیغه محرمیت می‌کنند باید به مراکز بهداشتی مراجعه کرده و از اصول پیشگیری و بهداشت جنسی آگاهی یابند و برای زنان و مردانی که سابقه ازدواج موقت دارند کارت سلامت صادر شود.همچنین احمدی پیشنهاد داد:  در حالی که قانون، نفقه را در ازدواج موقت حق زنان نمی‌داند،  حق فسخ و انحلال نیز باید مانند ازدواج دائم در صورت عسر و حرج به زنان داده شود تا در مواردی که زنان آسیب یا خشونت می‌بینند و ادامه زندگی با زوج را برای خود ناممکن می‌دانند، بتوانند یکطرفه ازدواج موقت را فسخ کنند.  در تحلیل مصاحبه‌ها، موارد متعددی از زنان و مردانی که تجربه ازدواج موقت داشتند، نداشتن شغل و شرایط اقتصادی ضعیف را دلیل تن دادن به ازدواج موقت خود عنوان کردند. علاوه بر این، در ساختار جامعه ایرانی نرخ مشارکت اقتصادی زنان کمتر است و این وضعیت، فقر و شرایط بد اقتصادی زنان را تقویت می‌کند. بنابراین پیشنهاد می‌شود نهادهایی مانند وزارت کار و تعاون، شهرداری‌ها، وازرت صنعت و معدن و... با فراهم آوردن فرصت‌های شغلی و از طریق کارآفرینی اشتغال‌زایی کنند تا شرایط اقتصادی جوانان برای ازدواج دائم فراهم شود و از سوی دیگر نرخ مشارکت اقتصادی زنان به ویژه زنان خودسرپرست افزایش یابد تا از تمکین به ازدواج موقت به دلیل فقر اقتصادی و بیکاری منصرف شوند.روحانیان به عنوان یکی از مهم‌ترین عاملان تغییر اجتماعی در ایران می‌توانند با صدور فتوای شرعی و تشریح فلسفه واقعی ازدواج موقت/ صیغه محرمیت، آسیب‌های این نوع رابطه را کاهش دهند. ازدواج موقت/ صیغه محرمیت که به منظور جلوگیری از فحشا و انحطاط اخلاقی تدوین شده است؛ اما در جامعه امروزی به دلایل مختلف از جمله سکوت قانون، ازدواج موقت/ صیغه محرمیت که به صورت خصوصی بدون ثبت انجام می‌شود پیامدهایی مانند تولد فرزندان ناخواسته، سقط جنین به صورت غیرقانونی و غیربهداشتی، شیوع روسپیگری، تسهیل کودک‌همسری، متزلزل کردن بنیاد خانواده و... را به دنبال داشته است. بنابراین شکل و ظاهر ازدواج موقت از ماهیت و اهداف آن فاصله گرفته است. از این رو فتوای شرعی روحانیان مبنی بر ثبت رسمی ازدواج موقت در سنین بالاتر از 15 سال در دفاتر قانونی ثبت ازدواج و طلاق از مهم‌ترین عامل‌های به حداقل رساندن پیامدهای منفی ازدواج موقت/ صیغه محرمیت است.

 

 

    نقش پررنگ سلبریتـــــی ها در  کاهش آسیب‌های اجتماعی
به گفته او، آگاهی‌رسانی و آموزش یکی از موثرترین عوامل در زمینه جلوگیری از آسیب‌های اجتماعی است. رسانه‌های جمعی مانند رسانه ملی، خبرگزاری‌ها، مجلات و به ویژه شبکه‌های اجتماعی مجازی از طریق بازنمایی آسیب‌های صیغه محرمیت/ ازدواج موقتِ بدون ثبت قانونی و همچنین اطلاع‌رسانی شرایط حقوقی حاکم بر ازدواج موقت/ صیغه محرمیت می‌توانند پیامدهای منفی ازدواج موقت/ صیغه محرمیت را کاهش دهند. همچنیـــــــن سازمــــان‌های مردم‌نهاد ماننــــــد انجمن‌های حمایت از حقوق کودکان و زنان می‌توانند در زمینه آگهی‌بخشی و آموزش خانواده‌ها نقش پررنگی داشته باشند که البته این کار مستلزم همکاری نهادهای دولتی است. از سوی دیگر، در سال‌های اخیر سینماگران و سلبریتی‌ها نیز در امور اجتماعی نقش پررنگی داشته‌اند. پوران درخشنده، هدیه تهرانی، میترا حجار و رضا کیانیان و سایر باز یگران در مواردی مانند جلوگیری از  آزار جنسی کودکان و حفظ محیط زیست توانسته‌اند از طریق فیلم‌سازی، صفحات مجازی (اینستاگرام و توییتر) در زمینه آگاهی‌بخشی و اطلاع‌رسانی اقدامات موثری انجام دهند.
در این حوزه، هنرمندان با تولیدات هنری و فعالیت‌های اجتماعی با موضوعیت صیغه محرمیت/ ازدواج موقت در سازمان‌های مردم‌نهاد و شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌توانند در کاهش برخی پیامدهای منفی ازدواج موقت/ صیغه محرمیت نقش پررنگ‌تری داشته باشند.

url : http://www.isfahanziba.ir/node/69583

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی