ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

تکیه اقتصادشهری بر بازار سنتی

تاریخ درج : چهارشنبه ۲۳ خرداد ۱۳۹۷
شماره روزنامه: 
اقتصاد شهری اصفهان باوجود بازارهای نوین، همچنان بر بازارهای متمرکز قدیمی تکیه دارد

علیرضا پویا نسب

 

 

 

 ایران در دوران‌های مختلف تاریخی، یکی از قدرت‌های بی‌بدیل در جهان محسوب می‌شد. حکومت‌هایی هم که بر سر کار می‌آمدند، همواره در اولین حرکت سعی می‌کردند اقتصاد شهرهای مهم خود را رونق ببخشند و برای این کار راه اندازی بازارهای بزرگ را در شهرهای بزرگ و پایتخت‌های خود اصل قرار می‌دادند. شاید تا به امروز تشکیل شهرها در کنار رودخانه ها همواره مهم‌ترین عامل شهرنشینی و توسعه آن محسوب می‌شد، اما عموما شهرهای اسلامی شاکله اصلی خود را در اطراف بازارهای خود تشکیل می دادند یا حکومت‌های اسلامی سعی می کردند که در دل شهرهایشان بازارها را رونق دهند و درکنار آن توسعه شهری را برنامه‌ریزی کنند. آنچه در دوران صفویه و در میدان نقش‌جهان به وضوح پیداست، دقیقا بر همین موضوع صحه می‌گذارد.

 

 

 

در این میدان تاریخی در یک سو مذهب، در سوی دیگر حکومت و در قسمت شمالی، بازار قرار داده شده که نشان می دهد بازارها در دوران اوج اصفهان چه نقش بی بدیلی را  در قالب یکی از ارکان اصلی اقتصاد شهری بازی می کرده‌اند. در واقع بازارها یک نمونه از اقتصادشهری، نه تنها طی 400 سال گذشته که قبل‌تر از آن هم بودند، اما بازار و مهم جلوه کردن آن بیش از پیش در دوران صفویه و در اصفهان اوج گرفت پس از آن نیز بازار تبریز و سپس در حکومت‌های بعدی بازار وکیل در شیراز نشان می‌دهد که حکومت‌های ایران به خصوص صفویه بر بازار و اقتصاد شهری برای رونق و توسعه شهری تاکید بسیاری دارد، به همین دلیل بازارها در شهرهای ایران به ویژه در اصفهان و هنگام ورود اسلام تنها به ایفای نقش اقتصادی اکتفا نکرده و در واقع عامل اصلی پدیداری یک شهر محسوب می شدند. اصفهان از همان شهرهایی است که در آن بازار در جایگاه نماد اصلی اقتصاد یک شهر و ستون اصلی تشکیل شهر محسوب می شود. در دوران صفویه که از آن دوران طلایی شکوه اصفهان هم نام می‌برند، بازار قیصریه و بازار میدان کهنه همواره حرف اول را زده  و محلی بوده که حکومت روی آن حساب ویژه‌ای باز کرده است. بازار همواره در قالب یکی از تاثیر گذارترین ارکان شهر بر تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مطرح بوده و هست. بیشتر گردهمایی ها و اخبار مهم در قدیم در بازار شهر به وجود می آمدند. از همان زمان که در اعیاد بازار را می آراستند و در هنگام عزاداری و سوگواری، بازار را سراسر سیاهپوش می‌کردند، بازار‌ها در تاسوعا و عاشورای حسینی یا در مواقع خاص مذهبی تعطیل بودند و در آنها مراسم مذهبی و عزاداری برپا می گشت و امروزه همین قاعده در بیشتر بازارهای ایران پا برجاست.هنوز هم بازار همواره منعکس کننده حال و هوای شهر و مردم آن است. کالبد آن نیز به گونه ای است که کاملا پاسخگوی این امر است، چنان که در اعیاد تمام بازار چراغانی می شود و در ماه محرم مراسم عزاداری در سراها و تیمچه ها که فضاهای باز و بزرگ‌تری هستند، برگزار می‌شود. این امر نشان می دهد اگر چه رشد بازارها اغلب بدون طرح و نقشه قبلی و به صورت خودرو بوده و مهم‌ترین امر تاثیر گذار بر آن امر خرید و فروش و مسائل مربوط به آن بوده است، اما مسائل اجتماعی و پیش بینی فضاهایی جهت تعاملات اجتماعی نیز همواره مورد توجه بوده اند و این موضوعی است که در معماری و شهرسازی امروز ما به شدت مورد بی توجهی قرار گرفته است.

 

 

 

 این موضوع نشان می دهد که مکتب اقتصادی اصفهان که مکتب بازار است نه متعلق به امروز و دیروز بلکه متعلق به دورانی است که اصفهان یا به عنوان پایتخت حکومت‌های عظیم محسوب می شده یا به عنوان شهر بزرگ همواره بازارهای جذاب و جالب توجهی داشته است. اقتصاد شهر اصفهان همواره و بیش از 400 سال است که مبتنی بر بازارهای خطی است. میان بخش‌های مختلف اقتصادی و مالی بازار و نوع ساختار بنا و معماری آن به‌تدریج و با گذشت زمان هماهنگی معقولی برقرار شده است. در بازارهای بزرگ شهرهای اسلامی که پیکر آنها از اجزا و تکه های درهم جفت شده و به هم چسبیده شکل گرفته اند، از کوی‌ها و گذرگاه‌های اصلی و فرعی (راسته ها) برای خرده فروشی و پیشه وری، از خان‌ها برای تجارت عمده و مبادلات خارجی (صادرات و واردات ) و از فضاها و مجموعه های سرپوشیده قیصریه و تیمچه، برای تجارت کالاهای گران‌‌بهاتر استفاده شده است . راسته ها و خان‌ها در همه بازارها عنصر اصلی هستند و تالارهای سرپوشیده ، دالان‌ها، و میدان‌ها تنها در بعضی از شهرهای نواحی مشرق زمین جزو  بازار شمرده می شوند. سایر بناهای مذهبی ، آموزشی  و رفاهی مانند مساجد، تکایا، مدارس ، دار الشفا، قهوه خانه، خوراک پزی و ... در بازار نقش اجتماعی- اقتصادی این مکان های اقتصاد شهری را تکمیل می کردند. حال اگر به تعریف ساده اقتصاد شهری که امروزه ارائه می شود توجه کنیم، در می‌یابیم که در این زیرشاخه از اقتصاد سعی می شود مسئله تخصیص عوامل تولید و توزیع درآمد واقعی (كالا و خدمات) در داخل و بین مناطق شهری، به طور علمی، توضیح داده شود. این همان نقشی است که بازارهای طولانی در گذشته اصفهان برای این شهر ایفا کرده است. بازار میدان نقش جهان که تا مسجد جامع امتداد دارد به عنوان بازار اصلی شهر عوامل تولید و توزیع را در کنار هم قرار می‌داد و در واقع همان عرضه و تقاضا را کنترل می‌کرده و آن را سپس به بازارچه‌های درون محلات می فرستاده است. اقتصاد شهری اصفهان هنوز مبتنی بر بازار و بازارهای خطی است، هرچند اقتصاد محله که زیر رشته ای از اقتصاد شهری به واسطه حذف بازارچه ها از میان رفته، اما هنوز حرف اول اقتصاد شهر اصفهان را بازارهای مهم این شهر می زنند، با توجه به اینکه بازارهای خطی تحت تاثیر بازارهای تخصصی از جمله موبایل و کامپیوتر و ... قرار گرفته اند یا سیتی سنتر در جنوب اصفهان سر برافراشته است، اما هنوز قیمت ها، اقتصاد خرد و کلان و عرضه و تقاضا را بازارهای قدیمی اصفهان تعیین می کنند که همان مکتب اقتصاد شهری اصفهان می شوند. متاسفانه بازارهای خطی اصفهان در سال های اخیر رفته رفته از بین می روند، اما نباید فراموش کرد که آنها یک زمان نه تنها ستون فقرات اقتصاد اصفهان که ستون فقرات شهرسازی این دیار بوده اند و همچنان نیز بار اصلی اقتصاد شهری را به دوش می‌کشند. در واقع باید گفت اقتصاد شهری اصفهان در قرن 21 با هجوم بازارهای نوین و با تغییر سبک زندگی، هنوز تکیه بر بازار سنتی دارد.

 

 

url : http://www.isfahanziba.ir/node/75162

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی