ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

تعزیه نامه به روایت تاریخ

تاریخ درج : شنبه ۲۲ دی ۱۳۹۷
شماره روزنامه: 

تعزیه نامه، متنی است که تعزیه گردان برای اجرای تعزیه ای گرد آورده یا می نگارد و پیش از آغاز تعزیه میان شبیه خوان‌ها پخش می‌کند. گاهی به تعزیه نامه نسخه نیز می گویند. پیشینه سرایش و نگارش تعزیه که معمولا به صورت اشعار عامیانه توسط شاعرانی گمنام و تعزیه گردانان سروده می شد، به سال‌های میانی سده دوازدهم هجری می رسد. زمینه پیدایی و تکامل تعزیه ها را نیز باید در مرثیه‌ها جست و جو کرد. سرایش مرثیه ها با زمینه رویداد کربلا از گذشته های تقریبا دور آغاز گشته بود، چنانکه شاید بتوان اشعاری چند از حدیقه الحقیقه سنایی غزنوی را در دیباچه تاریخی مرثیه به شمار آورد. اما آغاز مرثیه سرایی با این مفهوم مشخص و به گونه گسترده به سده نهم مربوط است. مرثیه سرایان نامداری چون رفیعای قزوینی (صاحب حمله حیدری)، کمال غیاث شیرازی، ابن حسام قهستانی (صاحب خاوران نامه)، باباسودایی ابیوردی، تاج‌الدین حسن تونی سبزواری، لطف‌الله نیشابوری و کاتبی ترشیزی نیز اشعاری در رثای شهیدان کربلا سرودند. اما نامدارتر از همه اینها محتشم کاشانی است که ترکیب بند مشهور او،جانی تازه در مرثیه سرایی ایران دمید. منابع داستانی تعزیه ها غالبا کتاب‌های مقاتل (مقتل نامه ها) و حماسه های دینی و احادیث و اخبار بوده اند. از جمله شاعرانی که در این زمینه تلاشی ارزشمند کرده اند یکی میرزا نصرالله اصفهانی (شهاب) است و دیگر باید از محمد تقی نوری و نیز سید مصطفی کاشانی (میر عزا) نام برد. ماندگاری برخی از تعزیه ها تا اندازه زیادی مرهون نمایش دوستی و ذوق ادبی برخی از کارگزاران خارجی در ایران است. تنی چند از این کارگزاران از سر علاقه نسخه هایی از مجالس مختلف تعزیه را گردآوری و در برخی از موارد به زبان‌هایی نیز ترجمه کرده اند، از آن جمله اند:

 

1- مجموعه خوچکو: مجموعه‌ای است خطی از 33 تعزیه نامه که هم اینک در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می‌شود. این مجموعه در هفتم ژانویه سال 1878 م به کتابخانه وارد و ثبت شده است. دارنده قبلی و سفارش دهنده تهیه آن در ایران الکساندر ادمون خوچکو شاعر، دیپلمات و نخستین ایرانشناس لهستانی بود که چندی نایب سفارت روسیه در تهران بود و سپس به عنوان نایب کنسول به رشت رفت. در 1840 م استعفا کرد و به فرانسه رفت و پس از انجام کارهای فرهنگستانی مختلف در 87 سالگی در همانجا درگذشت. وی که زبان فارسی را بسیار خوب می دانست و به واقع، نخستین ایرانشناس متخصص فرهنگ عوام (فولکور) بود، در سال 1877 م فهرست این 33 تعزیه‌نامه را در کتابی به نام نمایش ایرانی به همراه ترجمه ای از پنج تعزیه نامه جنگ شهادت به چاپ رساند. مجلس بیست و چهارم را شارل ویروللو به سال 1927 م و مجلس هجدهم را کشیشی به نام روبر هانری دوژنه ره در 1949 م ترجمه و چاپ کردند.

 

 

2- مجموعه پلی: مجموعه ای است از سی و هفت مجلس تعزیه که به کوشش سرهنگ سرلوئیس پلی، کارگزار دولت انگلستان در جنوب ایران فراهم آمده است. پلی که از سال 1241 ق / 1862 م یازده سالی را در بندر بوشهر گذراند، به گفته چلکووسکی چندان از نمایش‌های محرم (تعزیه) متأثر گشت که هر سی و هفت مجلسی را که از قرار معلوم به طور شفاهی شنیده و ضبط کرده بود، به انگلیسی برگرداند و آنها را پایه نگارش کتابی قرار داد با نام تعزیه حسن و حسین که به سال 1879م در لندن انتشار یافت و چندی پیش نیز بار دیگر به چاپ رسید.

 

 

3- مجموعه چرولی: این مجموعه با در برداشتن 1055 تعزیه نامه از مجالس مختلف تعزیه، از نظر شمار و حجم، مهم ترین مجموعه تا به امروز است. این مجموعه را انریکو چرولی که روزگاری سفیر ایتالیا در ایران بود، در سال‌های 1329 ق / 1950م تا 1334 ق / 1955م با یاری علی هانیبال گرد آورده و به کتابخانه واتیکان در روم هدیه کرده است. هموطنش اتو روسی به تهیه فهرستی توصیفی آغاز کرد که پس از مرگش دیگر هموطن او آلسیوبومباچی آن را تکمیل و در سال 1961م زیر عنوان فهرست درام‌های مذهبی ایران چاپ و منتشر کرد. 4- مجموعه لیتین: مجموعه ای از پانزده مجلس، که به کوشش ویلهلم لیتین کنسول اسبق آلمانی در بغداد فراهم گشت. وی از نسخه اصلی این پانزده مجلس عکسبرداری کرد و بر آن بود که آنها را به آلمانی ترجمه کند، که البته چنین نشد. این مجموعه نخستین بار به کوشش فردریک روزن زیر عنوان نمایش در ایران به چاپ رسید (برلین، لایپزیک، 1929م) و چند سال پیش نیز تجدید چاپ شد .

 

منابع: تعزیه در ایران، تعزیه هنر بومی پیشرو در ایران، کتاب نمایش (1 و 2) ،دایره المعارف فارسی (1 و 2)، جنگ شهادت، شبیه و شبیه خوانی (مقاله / یزدانی)

url : http://www.isfahanziba.ir/node/88411

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی