ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

بازتولید کلیشه در نشانه

تاریخ درج : پنجشنبه ۴ اردیبهشت ۱۳۹۹
هر جامعه‌ای قراردادهای خاص خود را برای برقراری ارتباط وضع کرده است

پرنیان رحیمی/فعال مدنی

«مادر بچه ها. منزل. ضعیفه. تو فقط مال منی. تو فقط به بچه ها برس. مگه من مُردم که تو بری سر کار. پولت رو برای خودت خرج کن. دیگه وضعیت طوری شده که زن‌ها هم باید برن سر کار».این جملات را شنیده‌اید؟ حتی اگر از اطرافیانتان نشنیده باشید، در سریال‌های صدا و سیما قطعا شنیده اید. بسیاری معتقدند چنین سخنانی اصطلاحا جنسیت زده است. اما چرا اصلا کلمات و جملات مهم هستند؟ مگر چه فرقی می کند که هر کسی را با چه صفاتی مورد خطاب قرار دهیم؟ باید دانست وسیله ارتباط میان انسان‌ها نظام زبان آنهاست. بدون چنین نظامی ما از برقراری ارتباط به شکل امروزی‌اش محروم می ماندیم و چه بسا اجتماعات ما نیز در سطح بدوی باقی می‌ماند. زبان اما همیشه در جوامع به یک شکل نبوده است. در واقع زبان تنها گنجینه لغات نیست و هر زبان، جهان را به شکلی متفاوت و خاص خود سامان می‌بخشد. یعنی هر جامعه‌ای قراردادهای خاص خود را برای برقراری ارتباط وضع کرده است. بررسی ریشه‌های چگونگی قراردادی بودن زبان، بی‌شک در این نوشتار نمی‌گنجد. اما برای روشن‌شدن مفاهیم باید بدانیم که نشانه ها چیستند. نشانه در واقع حاصل ترکیب دال و مدلول است. نشانه‌ها  اعمالی هستند دارای معنی که در نظام زبان و نظام ارتباطی انسان ها نقش اساسی را ایفا می‌کنند. نشانه‌ها می‌توانند شامل علائم راهنمایی و رانندگی، خط بریل، علائم بصری ناشنوایان، ادبیات، موسیقی و... شوند. اما نشانه دارای ویژگی های خاصی است. از جمله اینکه نشانه ها ذاتا اختیاری هستند. بدین معنا که هیچ نشانه ای اجبارا بر یک مفهوم دلالت ندارد. به همین علت نیز زبان در جوامع مختلف، متفاوت است و در طول زمان نیز دستخوش تغییر و تحول می شود. نکته دیگر درباره نشانه‌ها این است که نشانه از طریق رابطه افتراقی قابل تشخیص است. یعنی آنها چیزی هستند که دیگران نیستند. بنابراین برای فهم نشانه های یک نظام زبان، باید ارتباط افتراقی میان نشانه ها را بفهمیم. این دو نکته مهم درباره نشانه‌ها، دانشمندان و فیلسوفان را به این نتیجه رسانده که نشانه‌ها آنجایی معنا پیدا می‌کنند که نظام زیربنایی ای از قراردادها و تمایزات وجود داشته باشد که این معنی را ممکن سازد. بدون چنین نظام قراردادی‌ای، نشانه‌ها معنایی نخواهند داشت. مثلا آن چیزی که در جامعه ایران رفتار مؤدبانه تلقی می شود، برحسب قراردادی اجتماعی است که در دل فرهنگ ایرانی ریشه دوانده است. اما نکته مهم این است که نشانه‌ها اغلب برای استفاده‌کنندگانشان طبیعی و بهره مند از معنایی ذاتی به نظر می‌رسند. یعنی زمانی که زنی، ضعیفه خطاب می شود، این موضوع نه یک قرارداد اجتماعی و نه یک تمایزسازی با دیگری برداشت می‌شود، بلکه طبیعت زنان ضعیف انگاشته خواهد شد! به همین دلیل است که جامعه ما با وجود زنانی که در چرخه اقتصادی سهیم‌اند و زنانی که تغییرات مهم علمی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را موجب   می شوند، همچنان تصور می‌کند که زنان باید تحت حمایت و سرپرستی دیگری باشند. گرچه تصاویر کنونی جامعه کم کم از چنین جملاتی فاصله می‌گیرد اما هنوز کسی نمی پذیرد که آنچه در نظام زبانی به زنان اطلاق می‌گردد حول محور یک قرارداد اجتماعی و یک واقعیت اجتماعی بوده است که امروزه دیگر محلی از اعراب ندارد. اما این نظام زبانی ویژگی مهم دیگری نیز دارد. زبان به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخصه های فرهنگی جوامع، ابزاری جهت بازتولید فرهنگی است. این نظام زبان است که یک ویژگی فرهنگی را به یک رسم محلی یا ملی بدل می‌کند. همان قدر که خود نظام زبان دارای زیربنای قراردادی است، به همان میزان نیز می تواند در تجربی جلوه دادن رفتارها به جای قراردادی بودنشان سهیم باشد. بنابراین مهم است که کسی همسر خود را منزل خطاب کند یا هویت مستقل او را محترم بشمارد. اینجاست که صفات و جملات اهمیت پیدا می‌کنند. چرا که می‌توانند در رشد فردی زنان و همچنین در هویت‌یابی اجتماعی آنها اثری مستقیم و غیرقابل انکار داشته باشند. به همین علت نیز ارگان‌های رسمی آموزشی که جامعه‌پذیری کودکان را برعهده دارند بیش از سایر مجموعه ها باید به این موضوع توجه کنند. چراکه کودکان با نشانه‌هایی رشد می‌یابند که نه تنها نمادین و قراردادی است بلکه با واقعیت واقعا موجود مطابقتی ندارد و از سوی دیگر کلیشه‌های جنسیتی را به عنوان طبیعتی ذاتی در اذهانشان به جای می‌گذارند. بنابراین باید در نظر داشته باشیم  همه آنچه که ما با عنوان هایی مثل یک حرف ساده، یک شوخی گذرا، یک جوک بامزه و ... در روزمره خود استفاده می کنیم یا به کودکانمان آموزش می‌دهیم، اثری ورای آنچه می بینیم بر جای خواهد گذاشت.

 

 

url : http://www.isfahanziba.ir/node/108397

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی