ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

«فرهنگ»؛ زیر تیغ سانسور

تاریخ درج : شنبه ۷ دی ۱۳۹۸

عبدالمهدی رجایی/تاریخ پژوه

میرزاتقی خان سرتیپ یا حکیم باشی (1303 ـ 1256ق ) فرزند هاشم، منشأ این خاندان از کاشان بود. او یکی از دانشمندان زمان خویش است که در طب و دیگر علوم تجربی تبحری داشت و داستان زندگی‌اش را در مقدمه تربیت‌نامه آورده است(تربیت‌نامه میرزا تقی‌خان حکیم‌باشی، پژوهش‌های ایران‌شناسی، جلد 19، سال 1388) به طور خلاصه پس از کسب دانش‌های زمان در کاشان، راهی مدرسه دارالفنون تهران شده و بعد از پانزده سال تحقیق و تألیف سی جلد کتاب در علوم جدید، از طریق اعتضادالسلطنه به شاه معرفی شد. شاه او را به عنوان پزشک قشون منصوب کرده و ترجمه بعضی کتب را به او می‌سپارد و او را به مأموریت‌هایی اعزام داشت. بعد از آن در انجمن طبیه تهران  عضو شده و در32 سالگی نیز به وزارت عدلیه میرزا حسین خان سپهسالار وارد شد. وقتی ظل‌السلطان حاکم شیراز می‌شود، به حکم شاه، همراه او به این شهر می‌آید و روزنامه « فارس» یا «الفارس» حاصل کار او در شیراز است. این روزنامه عمر زیادی نداشت و حدود 20 شماره بیشتر منتشر نشد و خوشبختانه در سال‌های اخیر بازچاپ شده است. در سال  1291ق / 1253ش به همراه شاهزاده ظل‌السلطان راهی اصفهان شده و  از آثار او در اصفهان، نخست انتشار روزنامه فرهنگ است که در آن می‌یابیم: « برپایی  نخستین مدرسه جدید در اصفهان، برپایی انجمن طبی، تألیف کتاب مضرات مسکرات، تربیت نامه، حدایق الطبیعه ( دراثبات حرکت زمین ) پاورقی درحفظ صحت وتنظیف بلاد، رساله ای راجع به معادن اطراف اصفهان، سفرنامه مفصلی از لرستان، عربستان و فارس، جغرافیای کرمانشاه و... است.»او بالاخره در سال 1303ق/ 1264ش در 47 سالگی به مرض استستقاء دار فانی را وداع گفت. در خبر مرگ او در روزنامه می‌خوانیم« حکیم فرزانه و دانشمند یگانه میرزا تقی خان سرتیپ، که از تربیت‌یافتگان عصر میامن حصر  اعلی‌حضرت قدر قدرت شاهنشاهی- ابدالله تعالی ملکه و سلطانه-بود، و در علوم طب و هیئت و فنون سایره درجه کمال داشت و چندین کتب نافعه که مفید ابنای وطن است تألیف نموده و قریب نه سال بود روزنامه فرهنگ ] را [ با کمال دوام و ثبات و دولت‌خواهی و وطن‌پرستی اداره می‌کرد، مدتی بود که مبتلای مرض استسقاء شده … تا اینکه بالاخره در شب سیزدهم ماه رجب... داعی حق را لبیک اجابت گفته، روح پرفتوحش از سراچه فانی به ریاض جاودانی ارتحال نمود.»(فرهنگ، ش 355، 17 رجب 1303 )  آن مرد بزرگ  اکنون در تکیه میر در تخت فولاد اصفهان، بی آنکه کسی پاس خدماتش را بدین سرزمین و شهر بداند به خاک خفته است.

روزنامه فرهنگ اصفهان

اولین شماره روزنامه فرهنگ اصفهان به تاریخ 2جمادی‌الاول 1296 / 4 اردیبهشت 1258 از چاپخانه به در آمد.مشکل اصلی همان موضوع سانسور بود «علاوه بر مطالب مذکور البته بر جناب مدیر اختر مجهول است که برای نوشتن اخبار، این خاکسار چه رنج‌ها می‌برم تا دو سطر بنویسم که مورد کراهت هیچ یک از طبقات اصناف مردم، از عامه و خاصه، نشود. تا حال یک مطلب مفیدی نتوانسته ام در این صحیفه عنوان نمایم. »(فرهنگ، شماره 24، 19 ذیحجه 1296) اما چنان که خواهیم گفت این روزنامه کم کم توانست در میان اهل فکر جای خود را باز کند.از شماره 40 روزنامه اقبال گسترده مخاطبین را حس کرده و آبونه شدن را به وکلایش درشهرهای دیگر و خارج کشور سپرد. می‌توان گفت اساسنامه روزنامه بود : «در این اخبارنامه ازحوادث داخله و خارجه و سیاست مدن و اصلاحات ملکیه و علوم و صنایع و نصایح و تجارت و فلاحت نوشته می شود »از ابتدای کار روزنامه هفته ای یک شماره و پنج شنبه‌ها منتشر می‌شد، اما با گسترده شدن کار از سال 1303ق « نظر به کثرت حوادث و قلت صفحات » قرار بر این شد پس از آن هفته ای دو شماره به چاپ برسد و چنین هم شد. این سیاست جدید تنها سه سال ادامه داشت و به‌دلیل محدود شدن حوزه حکومتی ظل السلطان و اعمال سیاست‌های سختگیرانه حکومت و در نتیجه پایین آمدن کیفیت روزنامه، از شماره 659، 1 رمضان 1306 به بعد روزنامه تنها هفته ای یک نسخه و روزهای پنج شنبه به چاپ می‌رسید. درباره این تغییر نیز هیچ توضیحی در روزنامه نیامده است. روزنامه از ابتدا تا انتها با خط نستعلیق و به بیانی فصیح و شیوا نوشته می‌شد. درباره تیراژ روزنامه باید بگوییم وقتی در شماره 24، به تاریخ 19 ذیقعده 1296 نام مشترکان به چاپ رسید. این روزنامه در شیراز 4، در اصفهان 7، در تهران 12 و درخارج 6 مشترک داشت. اما این روند به سرعت گسترش یافت؛ به طوری که در سال 1304 یعنی یازدهمین سال انتشار روزنامه آمده است: «در صورتی که سابق هفته ای یک شماره و ماهی دو هزار نسخه طبع و نشر می‌شد، الان هفته ای دوشماره و ماهی شش هزار نسخه طبع و نشر می‌شود » (فرهنگ ،ش 470، 15 شوال 1304. )آخرین شماره موجود شماره 764 به تاریخ  21رمضان 1308 / 10 اردیبهشت 1270 است. معلوم می‌شود که تعطیلی روزنامه ناگهانی بوده است؛ چرا که خبری از تصمیم برای تعطیلی در شماره های آخر دیده نمی شود. این روزنامه که به مدت 13 سال انتشار می‌یافت، یکی از بهترین اسناد ارزشمند راجع به حوزه حکومتی ظل‌السلطان یعنی ناحیه جنوب ایران و خصوصا شهر اصفهان است. خوشبختانه دوره کامل این روزنامه در چهار جلد توسط کتابخانه ملی بازچاپ شده است. اخبار اصفهان مندرج در این روزنامه نیز توسط نگارنده، عبدالمهدی رجائی، استخراج، طبقه‌بندی و با تعلیقات فراوان در کتابی گرد آمده است. ( رجائی، 1382، تاریخ اجتماعی اصفهان در عصر ظل السلطان)

url : http://www.isfahanziba.ir/node/105063

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی